Бүгінгі жылдам өзгеріп жатқан әлемде ой айқындығы мен есте сақтау қабілеті бұрынғыдан да құнды. Алайда жас ұлғайған сайын кей адамдар өте күрделі мәселеге тап болады: ол деменция дерті. Бұл жай ғана «кәрілікке тән ұмытшақтық» емес, ерекше назар мен қолдауды талап ететін ауыр синдром екенін түсіну маңызды.
Деменция – белгілі бір аурудың атауы емес, когнитивтік функциялардың төмендеуімен байланысты кең ауқымды белгілерді сипаттайтын жалпы термин. Ол адамның жадын, ойлау қабілетін, бағдарлануын, түсінуін, есептеуін, үйрену дағдыларын, сөйлеуін және пайымдауын әлсіретеді.
Деменцияның ең жиі кездесетін түрі – Альц&;гей&;мер ауруы (60-70 пайыз жағдай). Сонымен қатар инсульттерден кейін пайда болатын тамырлық деменция секілді өзге түрлері де бар.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) деректері бойынша, бүгінде әлемде 55 миллионнан астам адам деменциямен өмір сүріп жатыр. Жыл сайын шамамен 10 миллион жаңа жағдай тіркеледі.
Тағы бір алаңдатарлық мәлімет – алдағы болжамдар. Халықтың жалпы қартайып бара жатуына байланысты бұл көрсеткіш 2030 жылға қарай 78 миллионға, ал 2050 жылға қарай 139 миллион адамға жетуі мүмкін.
Ерте диагностика: назар аударуға тиіс 10 белгі
Деменциямен күрестегі ең маңызды қадам – оны ерте анықтау. Көбіне алғашқы белгілерді шаршау, күйзеліс немесе «кәрілік» деп қабылдап, мән бермей жатады. Бірақ қалыпты жасқа байланысты өзгерістер мен қауіпті симптомдарды ажырата білу қажет.
Төмендегі белгілер байқалса, ерекше назар аударыңыз:
1. Таяуда болған оқиғаларды немесе маңызды ақпаратты жиі ұмыту, бір сұрақты қайта-қайта қою, үнемі жазбаға жүгіну.
2. Өмір бойы жүргізіп келген бюджетті есептей алмау, бұрыннан білетін рецептті орындай алмау, тапсырмаға шоғырланудың қиындауы.
3. Таныс бағытта адасып қалу, көп жыл қолданған микротолқынды пешті немесе сүйікті ойын ережесін ұмыту.
4. Уақытты шатастыру – күн, ай, жыл мезгілдерін ажырата алмау; өзінің бір жерге қалай келгенін түсінбеу.
5. Оқу, арақашықтықты бағалау, түстерді ажыратудың қиындауы. Бұл тек көздің мәселесі емес, мидың ақпаратты өңдеу қабілетінің бұзылуы болуы мүмкін.
6. Әңгіме барысында тоқтап қалып, ойын жалғастыра алмау; сөздерді шатастыру (мысалы, «тіс щеткасы» орнына «тіс тазалайтын нәрсе» деу).
7. Кілтті тоңазытқыштан, әмиянды қазаннан табу; жоғалтқан затты қайда қойғанын есіне түсіре алмау, тіпті басқа адамдарды кінәлау.
8. Түсініксіз қаржылық шешімдер қабылдау (бөгде адамдарға ірі соманы беру), жеке гигиенаны елемеу.
9. Сүйікті істерінен бас тарту, достар немесе отбасымен кездесу ниетінің жоғалуы, апатия, теледидар алдында сағаттап отыру.
10. Күмәншіл, абыржыған, көңілсіз, үрейлі болу; бейтаныс ортада тез ашулану немесе қорқу.
Өзіңізде немесе жақын адамыңызда мұндай белгілерді байқасаңыз, оны елемей жүре беруге болмайды. Мұндайда неврологқа қаралу қажет.
Тәуекелді азайтуға бола ма?
Жас және генетикалық факторлар әсер ететіні рас. Бірақ өмір салтын өзгерту арқылы деменцияның даму қаупін төмендетуге болады.
1. Дене белсенділігі: үнемі қимыл-қозғалыс ми үшін өте пайдалы. Би билеу де – тамаша жаттығу.
2. Дұрыс әрі алуан түрлі тағам: көкөніске, балыққа, зәйтүн майына бай мәзір жақсы нәтиже көрсетеді.
3. Зияткерлік және әлеуметтік белсенділік: кітап оқу, өлең жаттау, жаңа тіл үйрену, кроссворд шешу, жақындармен араласу. Есте сақтауды дамытуға музыкалық аспаптарда ойнау да ерекше пайдалы.
4. Денсаулықты бақылау: қан қысымын, қант пен холестерин деңгейін тұрақты тексеріп отыру.
Деменция – отбасы үшін де сынақ
Бұл – тек пациенттің ғана емес, бүкіл отбасының ортақ күресі. Түсіністік, сабыр және уақтылы медициналық көмектің маңызы зор. Деменциямен өмір сүру кезеңін мүмкіндігінше жақсы өмір сапасымен өткізу үшін қолдау қажет.
Деменциямен ауыратын адамдар санының жыл сайын артуы қазіргі жағдайды бағалаумен қатар, болашақтағы таралу болжамдарын жасау қажеттігін көрсетеді. Бұл денсаулық сақтау жүйесін жоспарлауда, кадрлық және қаржылық ресурстарды бөлуде, мемлекеттік шешімдерді дәлелді қабылдауда аса маңызды.
Гүлсана МҰСАҒАЛИЕВА
Саясат және денсаулық сақтауды ұйымдастыру кафедрасы