Музей қорындағы мерзімді басылымдардың деректанулық құндылығы
Мерзімді басылымдар деректану тұрғыcынан алғанда құнды ақпарат көзі болып саналады. Әр кезеңдегі газеттер мен журналдар түрлі басылым жанрларын қамтиды: ресми құжаттар, жаңалықтар, статистикалық деректер, аналитикалық мақалалар және жарнамалық материалдар. Сонымен қатар сол кездегі идеологиялық көзқарасты, қолданыстағы тілдің мән-жайын көрсетеді. Осы ерекшеліктердің өзі зерттеушілерге белгілі бір кезеңдегі оқиғалар мен үдерістерді жан-жақты түсінуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ басылым жиілігі арқылы үдеріс динамикасын анықтау мүмкіндігіне ие болады.
Осы тұрғыдан алғанда, ҚР Ұлттық орталық музейінің қорында ғылыми қызығушылық тудыратын әр жылдардағы газеттер мен журналдар әлеуметтік дамудың түрлі аспектілерін зерттеудің маңызды көзі. Бұл басылымдар өз кезеңіндегі саяси оқиғалармен қатар, халықтың күнделікті тұрмыс көріністерін, қоғамдағы көңіл күйді, дәуірдің ерекшеліктерін көрсете отырып, маңызды ақпараттық және құжаттық қызметті атқарады. Басылымдарда жарық көрген материалдар араб әліпбиі қолданылған кезеңде жарық көргендіктен, қоғам дамуының сол кезеңіндегі тәжірибелерін зерттеу мәселесінде құнды мағлұматтарды табуда, оқу, зерттеу кезінде арнайы төте жазуды білмейтіндер үшін кедергіге кездесетін басылымдардың қатарына жатады.
Музей қорындағы қоғамдық-саяси «Айқап» журналы, қазақ баспасөзінде өз ізін қалдырған басылымдардың бірі «Абай» журналы, «Шолпан» білім, шаруашылық, саяси журналы, «Тілші» газеті, «Әйел теңдігі» журналының сандары өз кезінде ұлттық қоғамдық сананы қалыптастыру, саяси даму мәселелерін талқылау алаңына айналды.
Шығарылуына Ж. Аймауытов, М.Әуезов белсене атсалысқан «Абай» журналының бұл кезекті сандарында қазақтың зиялыларының мақала, өлеңдері басылған. Ал «Шолпан» журналы төрт бөлімнен тұрады: 1. Шаруашылық бөлімі. 2. Әдебиет бөлімі. 3. Білім бөлімі. 4. Саясат бөлімі. Кейбір авторлар аты-жөндерін толық жарияламаған.
1979 жылы музей қорына қабылданған қазақ ұлттық баспасөзінің алғашқы үлгілерінің бірі болып саналатын «Айқап» журналының №1 санының алғашқы төрт бетіне оқырмандарға арналған алғы сөз беріліп, қоғамның күрмеулі мәселелері көтерілген.
Басылым деректерін жүйелеу арқылы нақты тарихи кезеңдер мен оқиғаларды зерттеудегі құндылығын анықтауға болады. Кездесетін сандық көрініс салыстыруды, талдауды, статистикалық деректерді дайындауды жеңілдетеді. Мысал ретінде «Әйел теңдігі» журналының №11 (35) санындағы «Заң бөлімінде» Д.Бабасұлының «Қазақ әйелін азаттыққа жеткізу жөнінде заң жүзінде не істелді?» деген көлемді мақаласын алуға болады. Мақалада «Қазақ әйелін азаттыққа жеткізу жөнінде заң жүзінде істелген іс үш түрге бөлінеді: 1. Әйел азаттығы жөнінде қандай заңдар шығарылды? 2. Әйел азаттығы жөнінде шығарылған заңдар сот мекемелерінде қалай орындалды? 3. Заңды орындау ісіне қазақ әйелінің қатысы қаншалық болды?» деп, әрқайсысына жеке-жеке тоқтала отырып, келтірген мәліметтер мен цифрлар зерттеушілер үшін маңызды ақпараттық негіз болып саналатыны күмән тудырмайды.
Газеттер мен журналдар саяси идеялар эволюциясын, қоғамдық пікір динамикасын, жанрлардың дамуын бақылауға мүмкіндік беретіндіктен әлеуметтанулық, тарихи зерттеулерде қолдануда, сондай-ақ мазмұнның әртүрлілігі қоғамның күнделікті өмірін, мүддесін көрсететін кешенді дереккөз ретінде қолдануға жағдай жасайды.
Музей қорындағы мерзімді басылымдарға жүргізілген деректанулық шолу олардың ақпараттық әлеуетін, тарихи-мәдени маңызын айқындауға мүмкіндік берді.
Жанна&Բ;
ОРЫНБЕКОВА,&Բ;
ғылыми қызметкер