Көз ауруларын емдеудегі жаңа тәсілдер: ҚазҰУ ғалымдарының инновациялық зерттеулеріFarabi University

91ý

Көз ауруларын емдеудегі жаңа тәсілдер: ҚазҰУ ғалымдарының инновациялық зерттеулері

26 наурыз 2026
Көз ауруларын емдеудегі жаңа тәсілдер: ҚазҰУ ғалымдарының инновациялық зерттеулері

Қазіргі таңда көру қабілетінің бұзылуы жаһандық денсаулық сақтау саласындағы ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Әлем бойынша шамамен 2,2 миллиард адам әртүрлі деңгейдегі көру қабілетінің бұзылуынан зардап шегеді. Бұл көрсеткіш тек медициналық ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан да маңызды мәселе екенін көрсетеді. Әсіресе глаукома сияқты аурулар қайтымсыз соқырлыққа алып келетін негізгі себептердің бірі болып табылады. Қазақстанда да бұл мәселе өзекті: соңғы жылдары глаукома ауруының таралу деңгейі айтарлықтай артқан. Сонымен қатар, сирек кездескенімен, кератомикоз сияқты көздің саңырауқұлақтық инфекциялары да ауыр асқынуларға, тіпті көзден айырылуға дейін алып келуі мүмкін.

Осыған байланысты көз ауруларын емдеудің тиімді және қауіпсіз әдістерін әзірлеу қажеттілігі туындап отыр. Дәстүрлі емдеу тәсілдерінің бірі – көзге арналған тамшыларды жиі қолдану. Алайда мұндай тәсілдің бірқатар кемшіліктері бар. Біріншіден, дәріні жиі қолдану науқастар үшін қолайсыз. Екіншіден, дәрілік заттардың құрамындағы консерванттар мен қосымша компоненттер ұзақ қолданған жағдайда көз тіндеріне кері әсерін тигізуі мүмкін. Үшіншіден, көздің анатомиялық және физиологиялық ерекшеліктері дәрінің қажетті мөлшерде және ұзақ уақыт бойы әсер етуіне кедергі келтіреді.

Көздің беткі қабатында орналасқан жас қабықшасы, жыпылықтау механизмі және басқа да қорғаныс жүйелері дәрілік заттардың тез жуылып кетуіне себеп болады. Соның нәтижесінде көзге тамызылған препараттардың тек 1–5%-ы ғана қажетті әсер ететін аймаққа жетеді. Бұл жағдай дәрінің тиімділігін төмендетіп қана қоймай, оның мөлшерін арттыру қажеттілігін туындатады, ал бұл өз кезегінде жанама әсерлердің қаупін күшейтеді.

Осы мәселелерді шешу мақсатында қазіргі ғылымда жаңа буындағы дәрі жеткізу жүйелерін әзірлеуге ерекше назар аударылуда. Әсіресе полимерлік материалдарға негізделген жүйелер үлкен қызығушылық тудырып отыр. Мұндай материалдар биосәйкестігімен, икемділігімен және әртүрлі қасиеттерін оңай өзгерту мүмкіндігімен ерекшеленеді.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғалымдары дәл осы бағытта белсенді ғылыми зерттеулер жүргізуде. Зерттеу тобы көз ауруларын емдеуге арналған инновациялық дәрі жеткізу жүйелерін әзірлеуді мақсат етіп отыр. Бұл жүйелер мукоадгезивті полимерлерге негізделген, яғни олар көздің шырышты қабатына жабысып, дәрінің ұзақ уақыт бойы әсер етуін қамтамасыз етеді.

Мукоадгезия құбылысы – дәрілік заттың көздің беткі тіндерімен өзара әрекеттесіп, сол жерде ұзақ уақыт сақталу қабілеті. Бұл қасиет дәрінің биожетімділігін арттырып, емдеу тиімділігін жақсартады. Сонымен қатар, зерттеу аясында «in situ» гель түзу технологиясы қолданылуда. Бұл технология бойынша дәрі бастапқыда сұйық күйде болады, ал көзге түскеннен кейін гельге айналады. Нәтижесінде дәрі көз бетінде ұзақ уақыт сақталып, біртіндеп бөлінеді.

Зерттеу барысында табиғи және синтетикалық полимерлер арнайы химиялық әдістер арқылы модификацияланады. Атап айтқанда, оларға метакрилат және малеимид топтары енгізіледі. Бұл функционалдық топтар полимерлердің мукоадгезивті қасиеттерін күшейтіп, олардың гель түзу қабілетін арттырады. Мұндай тәсілдер жаңа дәрілік формаларды әзірлеуде үлкен мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, әзірленетін жүйелер әртүрлі дәрілік заттармен біріктіріліп, олардың өзара әрекеттесуі жан-жақты зерттеледі. Мысалы, глаукоманы емдеуде қолданылатын тимолол немесе бримонидин, ал саңырауқұлақтық инфекцияларға қарсы флуконазол сияқты препараттар пайдаланылады. Бұл зерттеулер дәрінің босап шығу жылдамдығын, көз тіндеріне ену қабілетін және жалпы тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.

Жобаның маңызды аспектілерінің бірі – қауіпсіздік мәселесі. Осыған байланысты зерттеу барысында арнайы биологиялық және токсикологиялық сынақтар жүргізіледі. Жасуша деңгейінде МТТ-тест арқылы дәрілік жүйелердің уыттылығы бағаланады. Сонымен қатар, жануарлар моделінде жүргізілетін тәжірибелер жаңа жүйелердің тірі ағзаға әсерін анықтауға мүмкіндік береді.

Зерттеу тек теориялық емес, практикалық маңызға да ие. Алынған нәтижелер негізінде нақты дәрілік формалардың прототиптері әзірленеді. Бұл прототиптер болашақта клиникалық сынақтардан өтіп, медициналық тәжірибеге енгізілуі мүмкін. Осылайша, жоба көз ауруларын емдеудің жаңа, тиімді және қауіпсіз әдістерін ұсынуға бағытталған.

Халықаралық ғылыми ынтымақтастық та жобаның маңызды бөлігі болып табылады. ҚазҰУ ғалымдары шетелдік жетекші зерттеу орталықтарымен бірлесіп жұмыс істейді. Мұндай ынтымақтастық тәжірибе алмасуға, жаңа технологияларды енгізуге және зерттеу сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Жобаның әлеуметтік маңызы да ерекше. Көз аурулары адамның өмір сапасына тікелей әсер етеді, еңбекке қабілеттілігін төмендетеді және денсаулық сақтау жүйесіне үлкен жүктеме түсіреді. Сондықтан тиімді емдеу әдістерін әзірлеу тек медициналық ғана емес, сонымен қатар экономикалық тұрғыдан да маңызды.

Қорытындылай келе, мукоадгезивті полимерлерге негізделген жаңа дәрі жеткізу жүйелері офтальмология саласында үлкен серпіліс жасауға қабілетті. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде жүргізіліп жатқан зерттеулер осы бағыттағы маңызды қадамдардың бірі болып табылады. Бұл ғылыми жұмыстар болашақта көру қабілетін сақтауға және миллиондаған адамдардың өмір сапасын жақсартуға өз үлесін қосуы мүмкін.