91��ý

Қазақстан флорасы ғаламтолық масштабта бірегей байлықты өзінде шоғырландырады. Елімізде 6 000-нан астам өсімдік түрі өседі, алайда олардың тек 3–4%-ы ғана фармацевтикалық өндірісте қолданылып келеді. Бұл алшақтық — ғылыми мүмкіндіктің кең ашық тұрған есігі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының болжамы бойынша, алдағы онжылдықта фитопрепараттар барлық дәрілік заттардың 60%-ын құрайды. Осы мүмкіндікті іске асыру үшін отандық зерттеу тобы «Қазақстанның Оңтүстік-Шығысында өсетін дәрілік бұталардың фитопрепараттық перспективтілігін зерттеу» атты жобаны іске асыруда. Жоба Қазақстанның Оңтүстік-Шығысында өсетін екі дәрілік бұта түріне назар аударады: Cerasus tianschanica Poljak. — Тянь-Шань шиесі ж��не&�Բ�����;Rosa schrenkiana Crep. — Шренк раушаны.

Cerasus tianschanica — Rosaceae тұқымдасының Қазақстанда эндем ретінде таралған түрі. Халық медицинасында бұл өсімдік жөтелге қарсы, несеп айдауда, қатерлі ісік ауруларының алдын алуда және қант диабетіне қарсы қолданылып келген. Алайда оның фармацевтикалық қасиеттері бүгінге дейін жүйелі түрде зерттелмеген.

Rosa schrenkiana жер үсті бөлігінің шайы қазақ халық медицинасында жүйке бұзылыстарын, гипертония, астеропатия, тахикардия, асқазан-ішек аурулары мен әйелдер ауруларын емдеуде қолданылады. Шетелдік фармакологиялық зерттеулер оның белсенді компоненттерінің кардиопротекторлық, антиоксиданттық, ісікке қарсы және бактерияға қарсы қасиеттерге ие болуы мүмкін екенін болжайды. Алайда Қазақстан аумағында өсетін бұл өсімдіктің зерттелуі әлі күнге жоспарланған деңгейде жүргізілмеген.

Осы екі өсімдіктің ортақ сипаты бар: екеуі де дәстүрлі медицинада қант диабетіне қарсы маңызды құрал ретінде белгілі, бірақ ғылыми тұрғыдан бұл ерекшеліктер тереңдетіліп зерттелмеген. Жоба дәл осы олқылықты жою мақсатын өзіне мақсат етеді.

Қант диабеті — адамзаттың ең жылдам таралып жатқан созылмалы ауруларының бірі. Халықаралық диабет федерациясының (IDF) мәліметі бойынша, 20–79 жас аралығындағы ересектер арасында диабеттің жаһандық таралуы 2000 жылдан 2021 жылға дейін 151 миллионнан 537 миллионға — 3,5 есеге өсті. Егер бұл үрдіс жалғаса берсе, 2045 жылға қарай 783 миллион адам осы ауруға шалдығатын болады.

Қазақстан да бұл үрдістен тыс қалмай отыр. 1991 жылмен салыстырғанда 2020 жылы елімізде қант диабетімен ауыру деңгейі 3,1 есеге өскен. Алматы қаласы бойынша да ұқсас теріс динамика байқалады. Бұл — тек дәрілік мәселе ғана емес, ауқымды әлеуметтік-экономикалық сын.

Инсулин жеткіліксіздігінің салдарынан ағзадағы антиоксиданттық жүйе әлсіреген жағдайда бос радикалдардың деңгейі жоғарылайды. Зерттелетін өсімдіктердің сығындылары антиоксиданттарға бай және қабынуға қарсы қасиеттерге ие деп болжануда. Бұл өсімдіктердің антигликемиялық қасиеттері қандағы глюкоза деңгейіне және тіндердің инсулинге сезімталдығына оң әсер ете алатыны зерттеуді жан-жақты зерделеуді талап етеді.

Бұл жобада алғаш рет C. tianschanica ж��не&�Բ�����;R. schrenkiana өсімдіктеріне кешенді, толық ауқымды ғылыми зерттеу жүргізіледі. Бұған дейін осы екі өсімдік бойынша да геоботаникалық, фитохимиялық және биомедициналық зерттеулер өткізілмеген. Кейбір шолу жұмыстары болса да, эксперименттік зерттеулер жоқтың қасы.

Жобаның жаңашылдығы бірнеше тұрғыдан айқындалады. Бірінші тұрғы — ресурстану: өсімдіктердің Оңтүстік-Шығыс Қазақстандағы таралу аймақтары, фитоценоздық ерекшеліктері алғаш рет жүйелі картаға түсіріледі. Екінші тұрғы — анатомиялық-морфологиялық сипаттама: өсімдіктердің диагностикалық белгілері жоғары дәлдікпен анықталып, түрлердің сәйкестілігі нақтыланады. Үшінші тұрғы — фитохимиялық талдау: биологиялық белсенді қосылыстардың сандық және сапалық құрамы зерттеледі. Төртінші тұрғы — биомедициналық эксперимент: өсімдік сығындыларының тәжірибелік қант диабетіне шалдықтырылған жануарлардың қан көрсеткіштеріне, эритроциттер мембранасының осмостық төзімділігіне және бауыр микросомаларындағы липидтердің асқын тотығу деңгейіне тигізетін антиоксиданттық әсері алғаш рет зерттеледі.

Жобаның басты мақсаты — C. tianschanica ж��не&�Բ�����;R. schrenkiana дәрілік бұталарын геоботаникалық сипаттап, олардан алынған сығындылардың қант диабетіне ұшыраған жануарлардың ағзасына тигізетін әсерін зерттеп, биологиялық негізгі топтардың тиімділігін анықтау негізінде еліміздің фармацевтикалық және денсаулық сақтау салаларында пайдаланылатын жаңа перспективті дәрілік шикізаттар базасын кеңейту мүмкіндіктерін зерттеу.

Алты негізгі міндет осы мақсатты жүзеге асырады. Бірінші — өсімдіктердің ресурстық базасы мен фитоценоздық ерекшеліктерін анықтау. Екінші — жиналған өсімдік шикізатының фитохимиялық құрамын зерттеу, биологиялық белсенді қосылыстарды анықтау, анатомиялық және морфологиялық зерттеу жүргізу. Үшінші — алынған биологиялық белсенді қосылыстарды in vitro жағдайында тәжірибелік қант диабетіне ұшыраған жануарлардың ағзасына әсері бойынша сериялық тәжірибелер жасау. Төртінші — өсімдік сығындыларының эритроциттер мембранасының осмостық төзімділігіне және бауыр микросомаларындағы липидтердің асқын тотығу деңгейіне антиоксиданттық әсерін зерттеу. Бесінші — биологиялық белсенді қосылыстарды кешенді бағалау және фитопрепараттар жасауға ұсыныстар дайындау. Алтыншы — нәтижелерді Scopus және Web of Science базаларына кіретін журналдарда жариялау.

Жоба аясында геоботаникалық, фитохимиялық, анатомиялық-морфологиялық және биомедициналық зерттеу әдістерінің кешені қолданылады.

Далалық зерттеулер маршруттық-барлау және жартылай стационарлық әдістермен жүзеге асырылады. Өсімдік түрлерін анықтауда «Қазақстан флорасы» анықтауышы пайдаланылады, флоралардың ұқсастығы мен айырмашылығын талдауда Стугрен-Радулеску модификациясындағы Экман формуласы қолданылады. Өсімдік шикізаты GACP талаптарына сәйкес жиналады.

Анатомиялық-морфологиялық зерттеу барысында препараттар TOC-2 микротомында дайындалып, DM 6000M оптикалық микроскоппен зерттеледі. ЯМР- және масс-спектрлер КазҰУ химия факультетінің зертханасында, анатомиялық-морфологиялық зерттеулердің бір бөлігі Стамбул университетінің зертханасында жүргізіледі.

Биомедициналық эксперименттер барысында гематологиялық көрсеткіштер Sysmex КХ-21 анализаторымен анықталады. Эритроциттердің осмостық төзімділігі 0,35–0,9 г/100 мл NaCl ерітінділерінде 37°C температурада 20 минут инкубациялау арқылы бағаланады. Мембраналардың өткізгіштігі, каталаза белсенділігі, липидтердің асқын тотығу деңгейі тиісті стандартты әдістер арқылы анықталады. Барлық нәтижелер Стьюдент t-тесті арқылы статистикалық өңделеді.

Жоба бірнеше деңгейде маңызды нәтижелер береді.

��ылыми деңгейде C. tianschanica ж��не&�Բ�����;R. schrenkiana өсімдіктерінің толыққанды геоботаникалық сипаттамасы жасалады, фитохимиялық құрамы анықталады, биологиялық белсенді қосылыстардың диабетке қарсы және антиоксиданттық қасиеттері эксперименттік тұрғыдан дәлелденеді немесе нақтыланады. Алынған мәліметтер болашақта клиника алды және клиникалық зерттеулердің негізін қалайды.

Практикалық деңгейде отандық дәрілік шикізаттар базасы кеңейеді, жаңа фитопрепараттар жасаудың ғылыми негіздері қалыптасады. Бұл еліміздің сыртқы дәрілік импортты ішінара алмастыруға мүмкіндік береді.

Қоғамдық деңгейде қант диабеті мен оған байланысты асқынулардың алдын алу мен емдеуде жаңа, қауіпсіз және тиімді биологиялық негізді препараттардың пайда болуы халық денсаулығына тікелей ықпал етеді.

Зерттеу нәтижелері Web of Science немесе Scopus базаларына кіретін журналдарда кемінде 2 ғылыми мақала ретінде жарияланады. Жоба қатысушылары тақырып бойынша халықаралық ғылыми конференцияларға қатысуды жоспарлайды.