91��ý

Алматы облысының тауларында, жартас беткейлерінде және шөлейт аймақтарда тіршілік ететін «курчавка» тұқымдасының өсімдіктері ұзақ уақыт бойы ғылымның назарынан тыс қалды. Алайда бұл өсімдіктер — Atraphaxis virgata (шыбықты курчавка) ж��не&�Բ�����;Atraphaxis pyrifolia (алмұрттәрізді курчавка) — ғасырлар бойы Азия мен Таяу Шығыстың дәстүрлі медицинасында асқазан-ішек ауруларын, артритті, буындардың ауырсынуын және тері қабынуларын емдеуде қолданылып келген. ��ылым бұл тәжірибені жүйелі зерттемеген.

Осы олқылықты жою мақсатында отандық зерттеу тобы «Atraphaxis тұқымдасы өсімдіктерінен алынған полифенолдық кешендер негізінде түзетілген фитопрепараттарды алудың негізгі бағыттары мен перспективалары» атты жобаны іске асыруда. Жоба «Өмір және денсаулық туралы ғылым» басымдық бағыты бойынша фармация, биологиялық белсенді заттар саласында орындалады.

Полифенолдар — табиғи өсімдіктік қосылыстар тобы, оларды ғылым соңғы онжылдықта өте қарқынды зерттей бастады. Олар антиоксиданттық, қабынуға қарсы және микробтарға қарсы қасиеттерімен ерекшеленеді. Зерттеулер полифенолдардың жүрек-қантамыр аурулары, қатерлі ісік және қант диабеті сияқты созылмалы аурулардың даму қаупін төмендетуі мүмкін екенін дәлелдейді.

Бүгінгі таңда нарықта жасыл шай, жүзім тұқымы, миртилла жидегі, гранат сияқты жақсы зерттелген өсімдіктер негізіндегі полифенолдық препараттар бар. Алайда Atraphaxis тұқымдасы — флавоноидтарға, дубильді заттарға және басқа да полифенолдық қосылыстарға бай өсімдіктер тобы — өнеркәсіптік фармацевтикада мүлдем пайдаланылмаған. Қазақстанда өсетін осы өсімдіктердің ерекше химиялық құрамы халықаралық нарықта аналогы жоқ препараттар жасауға мүмкіндік беруі мүмкін.

Бірақ полифенолдармен жұмыс жасаудың маңызды кедергісі бар: олар суда нашар еріп, ағзада тез ыдырайды, бұл терапевтік тиімділігін төмендетеді. Осы мәселені шешу — жобаның өзекті технологиялық міндеттерінің бірі.

Atraphaxis тұқымдасының өсімдіктерін зерттеу бойынша дүние жүзінде жеке жұмыстар болса да, Қазақстанда өсетін A. virgata мен&�Բ�����;A. pyrifolia өсімдіктеріне кешенді фитохимиялық, фармакологиялық зерттеу жүргізілмеген. Жобада алғаш рет осы өсімдіктердің полифенолдық кешендері толыққанды зерттеліп, биологиялық белсенділігі бағаланады және нақты терапевтік мақсаттарға бағытталған «түзетілген» фитопрепараттар жасалады.

«Түзетілген фитопрепарат» ұғымы жобаның негізгі инновациясын білдіреді. Бұл — жай ғана өсімдік сығындысы емес, белсенді заттардың құрамы мен қасиеттері мақсатты түрде өзгертілген препарат: биожетімділігі жоғарылатылған, жанама әсері азайтылған, нақты терапевтік мақсатқа — иммундық жүйені нығайтуға, қабынуға қарсы әрекетке немесе жүрек-қантамыр жүйесін қорғауға — бағытталған.

Тағы бір инновация — сверхкритикалық флюидті экстракция (СО₂ экстракциясы) технологиясының қолданылуы. Бұл әдіс органикалық еріткіштерге балама ретінде экологиялық жағынан таза, жоғары температураны талап етпейді (сол себепті биологиялық белсенді заттарды сақтайды) және жоғары тазалықтағы концентрат алуға мүмкіндік береді. Нарыктағы дәстүрлі экстракция технологияларымен салыстырғанда бұл нақты бәсекелестік артықшылық.

Жобаның басты мақсаты — Atraphaxis virgata ж��не&�Բ�����;Atraphaxis pyrifolia өсімдіктерінен бөлінген полифенолдық кешендерді, олардың биологиялық қасиеттерін зерттеу және осы негізде түзетілген фитопрепараттарды жасаудың перспективалы тәсілдерін әзірлеу.

Жоба төрт негізгі бағытта жүзеге асырылады.

Бірінші бағыт — СО₂ экстракциясы арқылы өсімдік шикізатын тазалау. Сұйытылған газдармен экстракциялау технологиясы жоғары статикалық қысымда жүргізіледі. Қысым алынғанда экстрагент дер кезінде ұшып кетеді, нәтижесінде қосымша өңдеу қажет етпейтін бағалы қосылыстар кешені алынады. Шроттың химиялық құрамын зерттеу үшін газ-сұйықтық хроматографиясы, электрофорез және атомдық абсорбция (ААС) әдістері қолданылады.

Екінші бағыт — фитохимиялық талдау және оңтайлы экстракция жағдайларын анықтау. Алдымен далалық экспедициялар ұйымдастырылады: Алматы облысының Еңбекшіқазақ, Райымбек аудандарына, Ақсай шатқалына. Жинақталған өсімдіктер кептіріліп, 4–6 мм өлшемде ұнтақталады. Фитохимиялық талдау Қазақстан Республикасының Мемлекеттік фармакопеясының бірінші басылымының жалпы қабылданған әдістемелері бойынша жүргізіледі. Полифенолдық кешендерді бөліп алудың оңтайлы жағдайлары ультрадыбыстық экстракция және колонкалық хроматография арқылы анықталады. Жеке қосылыстардың тонкоқұрылымын анықтау үшін УФ-, ИҚ-, ПМР-спектрометрия қолданылады.

Үшінші бағыт — биологиялық белсенділікті зерттеу. Алынған полифенолдық кешендердің антиоксиданттық, қабынуға қарсы және иммуномодуляциялаушы белсенділігі бағаланады. Зертханалық жануарларға жүргізілетін тәжірибелерде эритропоэзге, лейкопоэзге және тромбоцитопоэзге тигізетін стимулдаушы әсер, молекулалық деңгейдегі биохимиялық процестерге ықпал анықталады.

Төртінші бағыт — түзетілген фитопрепараттарды жасау. Алынған мәліметтер негізінде биожетімділікті арттырып, нысаналы терапевтік әсерді қамтамасыз ететін жаңа фитопрепараттар жасалады. Препараттардың стандартизациясы мен сапасын бақылау жүйесі қалыптастырылады. Өнімдердің коммерциализациялануы мүмкіндігін бағалау үшін SWOT-талдау жүргізіледі.

Бірінші жылы, 2025 жылы, алдын ала теориялық этап — ақпарат жинау және жүйелі талдау — жүргізіледі. Жазғы кезеңде Алматы облысы бойынша далалық экспедициялар ұйымдастырылады. Өсімдік шикізатының алдын ала фитохимиялық талдауы жүргізіліп, СО₂ экстракциясының оңтайлы жағдайлары анықталады.

Екінші жылы, 2026 жылы, полифенолдық кешендердің жіктеу жұмысы ВЭЖХ және масс-спектрометрия арқылы жүргізіледі. Биологиялық белсенділік скринингі — антиоксиданттық, қабынуға қарсы, иммуномодуляциялаушы тесттер — орындалады. Полифенолдарды басқа фитокомпоненттермен комбинациялаудың мүмкіндіктері зерттеледі.

Үшінші жылы, 2027 жылы, түзетілген фитопрепараттардың алғашқы нұсқалары жасалады. Препараттардың биожетімділігі мен терапевтік тиімділігіне байланысты бағалауы жүргізіледі. ЯМР- және масс-спектрлер Қокшетаудағы Ұлттық зертханада алынады. Нәтижелер халықаралық рецензияланатын журналдарда жарияланады, инновациялық патенттер берілуге өтінімдер дайындалады.

Жоба бірнеше деңгейде маңызды нәтижелер береді.

��ылыми деңгейде A. virgata мен&�Բ�����;A. pyrifolia өсімдіктерінің полифенолдық құрамы бойынша кешенді мәліметтер базасы жасалады. Химиялық құрылым мен биологиялық белсенділік арасындағы корреляция анықталады. Өсімдіктің биологиялық белсенді заттарының ағзаға молекулалық деңгейдегі ықпал ету механизмдері нақтыланады.

Практикалық деңгейде биожетімділігі жоғары, нақты терапевтік мақсатқа бағытталған түзетілген фитопрепараттардың алғашқы нұсқалары жасалады. Жергілікті шикізатты пайдалану Қазақстанда отандық фармацевтикалық өндірісті дамытуға мүмкіндік береді, импортқа тәуелділікті азайтады.

Экономикалық деңгейде Atraphaxis өсімдіктерін өнеркәсіптік пайдалану жаңа жұмыс орындарын ашады, ауыл аймақтарының шикізат базасын нығайтады, Қазақстанның биотехнология мен фармацевтика секторларын дамытады.