Ұлы ұстаздың өшпес ізі: профессор Жекен Мамытовтың ғылыми мектебі — ҚазҰУ

91ý

Ұлы ұстаздың өшпес ізі: профессор Жекен Мамытовтың ғылыми мектебі

15 шілде 2026
Ұлы ұстаздың өшпес ізі: профессор Жекен Мамытовтың ғылыми мектебі

Отандық география, топырақтану және агроэкология ғылымының тарихында өзіндік өшпес қолтаңбасын қал­дыр­ған бірегей тұлға, биология ғылымының докторы, про­фессор Жекен Үмбетқұлұлы Мамытовтың есімі мен ол не­гізін қалаған іргелі ғылыми мектеп бүгінгі таңда заманауи геокеңістіктік технологиялар аясында жаңа мазмұнда жал­ғасын тауып келеді. Профессор Ж.Мамытов – өмір­шең­дігі мен стратегиялық маңызы уақыт өткен сайын артып келе жатқан Қазақстандағы Ландшафттарға бейімделген егіншілік жүйесінің (АЛСЗ) ғылыми мектебінің негізін қа­лау­шы ірі ғалым. Ұстаздың ғылыми пайымы мен тәлімін ал­ған шәкірттері ретінде біз бүгінде осы мектептің идеялық ізбасарлары мен ізін жалғастырушылары болып табы­ла­мыз. 

Профессор Ж.Ма­мытовтың ең басты ғылыми аманаты – жер мен топырақтың дегра­­да­цияға ұшырамай, био­сфе­радағы табиғи қызметін толық орын­дауын қамтамасыз ету, то­пы­рақ құнарлылығын ұлт пен мемлекеттің стратегиялық бай­лығы ретінде құқықтық тұр­ғыдан қорғау болды. 

Осы аманатқа адалдық та­ныту мақсатында Түлектер күнінде Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың география және та­би­ғатты пайдалану фа­куль­те­тін­де топырақтануға ма­ман­дандырылған арнайы атаулы аудитория ашылды. Бұл оқу аудиториясы про­фес­сор Ж.Мамытов негізін салған ғылыми мектептің заманауи деңгейдегі тікелей және заңды жалғасы болып табылады. Арнайы ау­ди­тория аясында біз жас ға­лым­дар, докторанттар мен ма­гистранттардың басын қо­сып, топырақ құнарлы­лы­ғы­ның мониторингі, жер ре­сурс­­та­рының дег­ра­дациялануын модельдеу және агролан­д­шафт­тарды оңтайландыру ба­ғытында іргелі және қол­данбалы ғылыми-зерттеу жобаларын жаңа цифрлық форматта жүзеге асыратын боламыз. 

Көпжылдық еңбегі үшін «Ең­бектегі ерлігі үшін» (2009), «Ең­бек ардагері» (1999) ме­­дальдарымен мара­пат­талған. Топырақ құнарлылығын ұлт пен мемлекеттің байлығы деп санаған бірегей ғалымның ғылыми мұрасы мен пайымды идеялары жаңа форматтағы ғылыми-оқу орталығы арқылы еліміздің география және агроэкология ғылымының бо­ла­шақ зияткерлік әлеуетін арт­тыруға және ұстаз салған сара жолды нық жалғастыруға қызмет ете бермек. 

Ұлы ұстаздың ғалымдық бітімі мен қайраткерлік тұлғасы оның мағыналы да күрделі өмір жолынан бастау алады. Жекен Үмбетқұлұлы 1939 жылдың 9 мамырында Алматы облысы Жамбыл ауданының Қастек ауылында жылқышы әулетінің отбасында дүниеге келген. Сегіз жасына дейін қысы-жазы көшпенділердің киіз үйінде тұрып, табиғаттың тылсым сы­ры­мен ерте есейді. Әкесі 1943 жылы Отан соғысынан ора­л­маған соң, ол әкесінің үлкен ағалары Мамыт пен Бай­ға­ры­ның тәрбиесінде өсті. 

1948 жылы Тарғап ауы­лын­да бірінші сыныпқа барып, 1957 жылы Ұзынағаш ауд­а­нын­да онжылдықты бітірді. Мек­тепте оқушылар комитетінің тө­рағасы бола жүріп, ұстаз­да­рының ық­палымен Абай атын­дағы Қа­зақтың мемлекеттік пе­­даго­­гикалық институтының жаратылыстану-география фа­культетіне оқуға түсті. Уни­верситет қабырғасында үздік оқып қана қоймай, қоғамдық жұмыстарға белсене араласты: курс комсомол бюросының хат­шы­лығынан бастап, институт комсомол комитетінің бірінші хатшысына дейін сайланды. Оған сол кезде сирек берілетін «В.И.Ленин атындағы стипен­дия» тағайындалды. 

Жекен Үмбетқұлұлының ұйымдастырушылық таланты ерте танылды. Кейіннен бүкіл Кеңес Одағына тараған да­йын­дық курстарының (жұ­мыс­шы­лар факультеті) негізін қалауға мұрындық болғаны үшін 1959 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамота­сы­мен марапатталды. Сондай-ақ ол тау туризмімен белсенді айналысып, спорт шеберіне кандидат атанды және бүгінге дейін маңызын жоймаған «Алматы – Ыстықкөл» (Қастек-Сарыжазық асуы арқылы) және «Алматы – Аяққалқан» туристік маршруттарын алғашқы­лар­дың бірі болып әзірледі. 

Институтты бітірген соң, Зо­ология кафедрасының оқы­­тушысы болған жас маман ака­демик М.Ғабдуллиннің ұсы­нысымен Қазақстанда тұң­ғыш рет «Педагог» тұрғын үй-құры­лыс кооперативін ұйым­дас­ты­рып, қарапайым халықтың пә­терлі болуына жол ашты. Осы ерен еңбегі үшін Қазақстанның КОКП ОК бірінші хатшысы Д.Қонаевтың өз қолынан алғыс хат пен ақшалай сыйлық алды. 

1964 жылы ҚазКСР ҒА То­пы­рақтану институтының ас­пи­ран­турасына жіберіліп, 1968 жылы Отырар даласының то­пырақ микрофлорасы бо­йын­ша кан­дидаттық дис­­сертациясын сәтті қор­ғады. Ғалым Қазақ­стан­да алғашқылардың бірі бо­лып электрондық, фа­залы-контрастық, люминесценттік микроскопия мен газды-сұйықтық хроматография әдістерін өндіріске енгізді. Оның бүкіл ғылыми ғұмыры осы Топырақтану институтымен байланысып, аспиранттан өзі құрған «Топырақ биохимиясы» зертханасының меңгерушісіне дейінгі даңқты жолдан өтті. 

1993 жылы Мәскеу қала­сын­да «Қазақстанның күріш өсі­рі­летін топырақтарының, суа­ратын суларының сілтілігі және оны реттеу әдістері» та­қырыбында докторлық дис­сер­тациясын қорғап, аридті ай­мақтардың топырақта­рын­дағы тұздану мен сілті түзілу процестерінің табиғатын ашып, классикалық тұжырымдарға үлкен ғылыми түзетулер ен­гізді. 

Ғалымның В.А.Ковда, Е.Н.Ми­­шустин, Н.П.Панов се­кілді КСРО-ның әлемге әйгілі академиктерімен достық қарым-қатынаста болуы оның ғылыми салмағын көрсетеді. Ол Мәскеу мемлекеттік уни­вер­ситеті мен К.Тимирязев ака­де­миясында, сондай-ақ Қы­­­­тайдың Харбин универ­си­те­тінде дәріс оқуға шақырылды. 1996-2000 жылдары Қытай ғылым академиясы жанындағы «Жасыл индустрия» мем­ле­кет­тік-коммерциялық ҒЗИ д­и­ректоры қызметін атқарып, қы­тай тілінде іргелі монография жариялады. 

Профессор Ж.Мамытовтың жетекшілігімен ұсынылған «Күріш дақылы өсірілетін сіл­тілі-тұздалған топырақ­тарды игерудің жаңа технологиясы (НТОЗ)» әлемдік тәжірибеде төңкеріс жасады. Топырақтағы тұздарды жылдап жуып-шай­май-ақ, игерудің бірінші жы­лында-ақ жоспарлы өнім алуға мүмкіндік беретін бұл әдіс Қазақстан, Өзбекстан және Қарақалпақстан аумақтарында 100 мың гектардан астам алқапқа енгізіліп, халықаралық деңгейде жоғары бағаланды. Бұл үрдіс кейіннен шәкірттері арқылы наноагромелиоративтік әдістерге ұласып, еліміздің бірнеше облысында кеңінен қолданыс тапты. 

Ұстаздың ғылыми қағи­дат­тары тек дәстүрлі топырақ био­химиясымен шектелмей, ау­­­мақ­тық талдау мен агро­эко­ло­гиялық бағалау үдерістеріне жаңа әдістемелік көзқарастар әкелді. Ол 200-ден астам ғы­лыми жарияланымның, 5 мо­но­графия мен 16 авторлық куә­­ліктің (патенттердің) иегері атанды. 

2001 жылы Жекен Үмбет­құл­ұлы Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ға профессорлық қыз­мет­ке шақырылып, өмірінің соңына дейін жас буынға дәріс оқыды. Ол университетке ауысқаннан кейін студенттерді 1-2 курстан бастап ғылыми жұ­мысқа баулудың және ба­ка­лавриаттан PhD докторантура деңгейіне дейінгі үздіксіз ғы­лыми жетекшілік етудің өзіндік мек­тебін қалыптастырды. Оның жетекшілігімен 14 кан­ди­даттық және 2 докторлық дис­сер­тация қорғалды. Осы жүйелі тәрбиенің нәтижесінде даяр­лан­ған А.Асылбекова, Е.Кә­кім­жанов, Ө.Тәукебаев, Г.Иса­нова, Д.Шоқпарова, К.Темірбаева, Ш.Лайсханов секілді шәкірттері бүгінде ұстаз салған сара жол­ды нық жалғастырып келеді. 

Бүгінгі таңда ұстаз негізін сал­ған ландшафттарға бейім­де­лген егіншілік жүйесі біздің ғылыми ізденістерімізде одан әрі тереңдетіліп, заманауи ра­дар­лық және оптикалық спут­ник­тік мәліметтерді өңдеу, ве­гетациялық ин­декстерді есеп­теу және ма­шиналық оқы­ту алгоритмдері негізінде Жерді қашықтан зонд­тау және кеңістіктік мо­дельдеу әдіс­те­рімен байы­тыл­ды. Жерді қа­шық­тан зонд­таудың осы озық құ­рал­дары агро­ланд­шафт­тардың жай-күйін нақты уақыт режимінде бағалауға және топырақ ресурстарын цифрлық картографиялауға жаңа серпін берді. 

Жекен Үмбетқұлұлы отба­сы­­ның барлық мүшелері то­пы­рақты зерттеумен ай­­­­на­лы­­сатынын мақта­ныш­пен атап өтуге болады. Оның жұбайы, қызметтес серігі Ахан Тілеубекқызы дарынды топырақ зерттеуші-химик, доцент болды. Бүгінде ұлы Қанат аграрлық саладағы ғылыми-өндірістік кәсіпорынды басқарса, қызы Анар – эко­ло­гия магистрі, жобалау фир­ма­сының бас директоры. Ал немерелері Ален, Шахназар және Ерназар спорт саласында ел намысын қорғап жүрген дарынды жастар. 

Айжан АСЫЛБЕКҚЫЗЫ, 

Картография және геоинформатика кафедрасының меңгерушісі, PhD, қауымдастырылған профессор