ЖИ-дің артықшылығы неде, кемшілігі бар ма?
Жасанды интеллектінің (ЖИ) негізгі мақсаты – компьютерлер мен машиналарды адам сияқты ойлауға, логикалық пайымдауға, оқытуға және әрекет етуге үйрету. Ол адамның күнделікті жұмысын жеңілдетіп, күрделі есептерді жылдам шешуге және шешім қабылдау процестерін автоматтандыруға бағытталған.
ЖИ-ДІҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТЫ МЕН МАҚСАТЫ
•&Բ;Автоматтандыру және уақытты үнемдеу: адамдар көп уақыт жұмсайтын қайталанатын механикалық тапсырмаларды өздігінен орындау.
•&Բ;Деректерді талдау: үлкен көлемдегі ақпаратты (Big Data) сұрыптап, олардан пайдалы қорытындылар мен болжамдар шығару.
•&Բ;Адамның мүмкіндігін кеңейту: медицина, ғылым және өндіріс салаларында күрделі зерттеулер жүргізіп, адамның физикалық немесе ой еңбегіне көмекші болу.
•&Բ;Табиғи тілді түсіну: адамдармен өз тілінде сөйлесу, мәтінді аудару, мазмұнын түсіну және диалог құру (мысалы, чат-боттар мен көмекшілер).
Бүгінде жасанды интеллектінің мүмкіндіктері білім беру жүйесін жаңғырту, оқу процесін жекелендіру мақсатында да белсенді қолданылып келеді
Жасанды интеллект – бұл адамның ақыл-ой қабілетін (ойлау, талдау, үйрену, шешім қабылдау және шығармашылық) компьютерлік жүйелер мен бағдарламалар арқылы қайталауға бағытталған ғылым мен технология саласы.
Жасанды интеллектінің тағы бір бағыты – жасанды интеллект саласындағы психолингвистика, сондай-ақ мүдделі мамандар және т.б. қимылдары, мимика, интонациясы, оның нәтижелері табиғи тіл арқылы, сондай-ақ басқа да құралдардың көмегімен ғана емес, байланыс модельдеуге қатысты.
Теориялық зерттеулерден басқа, жасанды интеллектінің қолданбалы аспектілері де белсенді түрде дамып келеді. Мысалы, робототехника нақты ортада әрекет қабілетті техникалық жүйелерді әзірлеу және ішінара немесе толық өзінің интеллектуалдық және өндірістік қызметінің кейбір бағыттар бойынша адамды ауыстыру. Мұндай жүйелер роботтар деп аталады.
РОБОТ АДАМДЫ АЛМАСТЫРАДЫ
Оның негізгі қызметі – адамның орнына қарапайым жұмыстарды атқарып, адамға креативті шешімдер қабылдауға көмектесу. Қазіргі уақытта университеттерді цифрландыру, білім беру бағдарламаларына жасанды интеллектіні енгізу және оқу орындарының күнделікті жұмысында жаңа технологияларды қолдану бойынша жұмыстар жүргізілуде. Бағдарлама еліміздің жетекші университеттерінде деректерді талдау, машиналық оқыту және робототехника сияқты пәндер бойынша жүзеге асырылуда. Өршіл мақсаттарға қол жеткізу үшін ҚР ылым және жоғары білім министрлігі Google, Coursera, Huawei, Amazon және Nvidia сияқты технологиялық салада белсенді түрде ынтымақтасады.
ЖИ ҚАЛАЙ ЖҰМЫС ІСТЕЙДІ?
ЖИ адам сияқты ойланбайды, бірақ ол үлкен көлемдегі мәліметтерді (деректерді) талдап, заңдылықтарды анықтайды. Машиналық оқыту (Machine Learning) және нейрондық желілер арқылы ол тәжірибе жинақтап, өзін-өзі жетілдіреді.
НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ
•&Բ;Тар (әлсіз) ЖИ: белгілі бір нақты тапсырманы ғана орындай алады. (Мысалы: дауыстық көмекшілер, шахмат ойнайтын бағдарламалар, спамды сүзу).
•&Բ;Жалпы (күшті) ЖИ: адам сияқты кез келген зияткерлік тапсырманы түсініп, орындай алатын жүйе (әзірге тек теорияда немесе даму үстінде).
ҚОЛДАНЫЛУ АЯСЫ
Бүгінде ЖИ біздің өмірімізге кеңінен енген:
•&Բ;Мәтін және контент: ChatGPT, Claude сияқты жүйелер мақала жазып, код құрастырады.
•&Բ;Сурет және графика: Midjourney сияқты бағдарламалар сөз арқылы сурет салады.
•&Բ;Күнделікті өмір: Смартфондардағы бет-әлпетті тану (Face ID), навигаторлар, онлайн-аударушылар мен ұсыныстар алгоритмдері.
ЖИ АДАМ БАЛАСЫНА ҚАУІП ТӨНДІРЕ МЕ?
• Пайдасы: жұмысты жылдамдатады, адам қателесетін күрделі есептеулерді лезде шығарады, көп уақытты үнемдейді.
• Қаупі: кейбір мамандықтардың жойылу қаупі, жалған ақпараттың (дипфейк) көбеюі және деректердің құпиялылығы.
Қытай үкіметі 2030 жылға дейін жасанды интеллектіге 150 миллиард доллар қаржы құюды мақсат етіп отыр. Сондай-ақ Қытай қаржыландырып отырған жобалардың басым бөлігі Бейжің төңірегінде шоғырланған. («ҚазАқпарат»). Белгілі америкалық өнертапқыш, SpaceX және Tesla компанияларының негізін қалаушы Илон Маск жасанды интеллект адамзатқа қауіп тудырады деп есептейді. Бұл туралы Fortune сайты жазды. «Роботтар жалған электрондық пошталарды пайдалана отырып, ақпарат және баспасөз релиздерін таратып, адамдарды ақпаратпен басқара алады. Қалам – қанжардан да күшті», – деді Илон Маск губернаторлардың ұлттық қауымдастығында өткен кездесуде. Масктың айтуынша, озық техника жасаумен айналысып жатқан адамдар жасанды интеллектінің осы сияқты қауіптерін ескермей отыр. Сондықтан да ол осы салада мемлекеттік реттеулерді енгізу қажет деп есептейді.
АЛАЯҚТАР ЖӘНЕ ЖИ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ
Қазірдің өзінде жасанды интеллект әртүрлі үлгідегі қауіптерде қолданылады, ал кибершабуылдардың саны жыл сайын артып келеді.
Генеративті ЖИ көмегімен «зиянкестер» жергілікті тілде айтарлықтай мәтіндер жасап, әлеуметтік инженерияға ең қауіпті қатер төндіріп отыр. «Зиянкестердің» жасанды интеллектіні пайдалануындағы ең кең тараған басқа схемаларының қатарында:
• Аутентификацияны айналып өту: дипфейк-технологиясы алаяқтарға селфи мен бейне негізіндегі тексерулер кезінде өздерін басқа пайдаланушы ретінде көрсету арқылы жаңа есептік жазбаларды тіркеуге және оларға қол жеткізуге көмектеседі.
• Корпоративтік электронды поштаны бұзу: жасанды интеллект арқылы алаяқтар құрбандарды алдап, қаражатты өз бақылауындағы есептік жазбаға аударуға мәжбүр етеді. Сондай-ақ телефон қоңыраулары мен онлайн кездесулер барысында бас директорлар мен басқа да басшылар бейнесіне ену үшін аудио мен бейне дипфейктері қолданылуы мүмкін.
• Өзгенің атын жамылып жасалатын алаяқтық: үлкен тілдік модельдер (LLM) негізінде жасалған бағдарламалар алаяқтарға жаңа мүмкіндіктер ашады. Әлеуметтік желілердегі бұзылған немесе көпшілікке қолжетімді есептік жазбалардан алынған деректердің көмегімен алаяқтар виртуалды ұрлық және басқа да алаяқтық әрекеттерде достар мен жақындарды алдау үшін өздерін құрбан ретінде көрсетулері мүмкін.
•&Բ;Беделді тұлғаларды бопсалау: ЖИ технологияларын атақты адамдардың, ықпалды тұлғалардың және басқа да танымал адамдардың әлеуметтік желідегі есептік жазбаларының жасанды немесе көшірме түрін жасау үшін қолдануы ықтимал. Әсіресе «зиянкестер» жазылушыларды жеке ақпараттары мен ақшаларын бөлісуге тарту үшін дипфейк-бейне жариялаулары мүмкін.
• Жалған ақпарат тарату: киберқылмыскерлер жасанды интеллектіні жалған контент жасау үшін қолданып, сенгіш әлеуметтік желі пайдаланушыларын жалған есептік жазбаларға тіркелуге алдап әкелуі мүмкін. Мұндай пайдаланушылар «зиянкестердің» басқа операцияларының құралы болып кетуі мүмкін.
• Құпиясөзді бұзу: жасанды интеллектінің негізіндегі құралдар санаулы секундтар ішінде корпоративтік желілер мен деректерге, сондай-ақ пайдаланушылар есептік жазбаларына қол жеткізу үшін есептік деректер туралы ақпарат алуға қабілетті болып келеді.
Жасанды интеллект моделінің ақпаратын өңдеу жүйені бұзу ықтималдығы немесе оны LLM негізінде жұмыс істейтін бағдарламалар арқылы басқа адамдарға жіберу мүмкіндігіне байланысты пайдаланушы үшін қауіпті болып саналады.
ЖИ-ДІҢ АРТЫҚШЫЛЫҒЫ
•&Բ;Пайдаланушыларды, қауіпсіздік топтарын және ЖИ негізіндегі қауіпсіздік құралдарын оқыту үшін деректерді генерациялауға;
•&Բ;ұзақ және күрделі қауіп-қатер туралы есептерді сарапшылар үшін жинақтап, оқиғаларға қатысты жылдам шешім қабылдауға ықпал етуге;
•&Բ;жұмыс процестерін тергеу және түзету үшін автоматтандыру арқылы қауіпсіздік мамандарының өнімділігін арттыруға;
•&Բ;үлкен көлемдегі деректерді күмәнді әрекет белгілеріне тексеруге;
•&Բ;бұрыс баптаулардың ықтималдылығын азайту үшін, түрлі өнімдерге енгізілген АТ-командаларының біліктілігін арттыруға көмек береді.
Білім беруде жасанды интеллектіні қолдану білім беру жүйесін модернизациялау және оның тиімділігін арттырудың жаңа перспективаларын ашады. Осы технологияларды дұрыс енгізу және қолдану біздің елімізде қолжетімді, икемді және сапалы білім алуға ықпал ете алады. ЖИ білім алушылардың үлгерімін бақылау, жеке оқу траекториясын жасау және автоматты бағалау жүйелерін енгізуде кеңінен қолданылады.
Тиыштық ХАКИМОВА,
Компьютерлік&Բ;
ғылымдар кафедрасының доценті
Назгүл Закарянова,
аға оқытушы
Басқа жаңалықтар