ЖИ-дің артықшылығы неде, кемшілігі бар ма? — ҚазҰУ

91ý

ЖИ-дің артықшылығы неде, кемшілігі бар ма?

24 шілде 2026
ЖИ-дің артықшылығы неде, кемшілігі бар ма?

Жасанды интеллек­тінің (ЖИ) негізгі мақсаты – компьютерлер мен машиналарды адам сияқты ойлауға, логи­ка­лық пайымдауға, оқыту­ға және әрекет етуге үйрету. Ол адамның күнделікті жұмысын жеңілдетіп, күрделі есептерді жылдам шешуге және шешім қабылдау процестерін автоматтандыруға бағытталған.

ЖИ-ДІҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТЫ МЕН МАҚСАТЫ

 

•&Բ;Автоматтандыру және уақытты үнемдеу: адамдар көп уақыт жұмсайтын қайталанатын механикалық тапсырмаларды өздігінен орындау.

•&Բ;Деректерді талдау: үлкен көлемдегі ақпаратты (Big Data) сұрыптап, олардан пайдалы қорытындылар мен болжамдар шығару. 

•&Բ;Адамның мүмкіндігін ке­ңейту: медицина, ғылым және өндіріс салаларында күрделі зерттеулер жүргізіп, адамның физикалық немесе ой еңбегіне көмекші болу.

•&Բ;Табиғи тілді түсіну: адамдармен өз тілінде сөйлесу, мәтінді аудару, мазмұнын тү­сіну және диалог құру (мы­салы, чат-боттар мен кө­мек­шілер).

Бүгінде жасанды интел­лек­тінің мүмкіндіктері білім беру жүйесін жаңғырту, оқу процесін жекелендіру мақсатында да белсенді қолданылып келеді

Жасанды интеллект – бұл адамның ақыл-ой қабілетін (ойлау, талдау, үйрену, шешім қабылдау және шығарма­шы­лық) компьютерлік жүйелер мен бағдарламалар арқылы қайталауға бағытталған ғылым мен технология саласы.

Жасанды интеллектінің тағы бір бағыты – жасанды интеллект саласындағы психолингвистика, сондай-ақ мүдделі мамандар және т.б. қимылдары, мимика, интонациясы, оның нәтижелері та­биғи тіл арқылы, сондай-ақ басқа да құрал­дар­дың кө­мегімен ғана емес, байланыс модельдеуге қатысты.

Теориялық зерттеулерден басқа, жасанды интеллектінің қолданбалы аспектілері де белсенді түрде дамып келеді. Мысалы, робототехника нақты ортада әрекет қабілетті тех­ни­калық жүйелерді әзірлеу және ішінара немесе толық өзінің интеллектуалдық және өнді­ріс­тік қызметінің кейбір бағыттар бойынша адамды ауыстыру. Мұндай жүйелер роботтар деп аталады.

 

 

РОБОТ АДАМДЫ АЛМАСТЫРАДЫ

 

Оның негізгі қызметі – адам­­ның орнына қарапайым жұ­­мыс­тарды атқарып, адамға креативті шешімдер қабыл­дау­­ға кө­мектесу. Қазіргі уа­­қыт­­та уни­верситеттерді циф­рлан­дыру, білім беру бағ­дар­ла­ма­ларына жасанды интеллектіні енгізу және оқу орындарының күн­делікті жұмысында жаңа тех­но­логияларды қолдану бо­­йынша жұмыстар жүр­гі­зілуде. Бағ­дар­ла­ма еліміздің жетекші уни­вер­ситеттерінде дерек­тер­ді тал­­дау, машиналық оқыту және робототехника сияқты пәндер бойынша жүзеге асырылуда. Өршіл мақсаттарға қол жеткізу үшін ҚР ылым және жоғары білім министрлігі Goo­g­­le, Coursera, Huawei, Ama­zon және Nvidia сияқты технологиялық салада бел­сен­ді түрде ынтымақтасады.

ЖИ ҚАЛАЙ ЖҰМЫС ІСТЕЙДІ?

 

ЖИ адам сияқты ойланбайды, бірақ ол үлкен көлемдегі мәліметтерді (деректерді) талдап, заңдылықтарды анық­тайды. Машиналық оқыту (Mac­hine Learning) және ней­рон­дық желілер арқылы ол тә­жірибе жинақтап, өзін-өзі же­тілдіреді. 

 

 

НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ

 

•&Բ;Тар (әлсіз) ЖИ: белгілі бір нақты тапсырманы ғана орындай алады. (Мысалы: дауыстық көмекшілер, шахмат ойнайтын бағдарламалар, спамды сүзу).

•&Բ;Жалпы (күшті) ЖИ: адам сияқты кез келген зияткерлік тапсырманы түсініп, орындай алатын жүйе (әзірге тек тео­рия­да немесе даму үстінде).

 

 

ҚОЛДАНЫЛУ АЯСЫ

 

Бүгінде ЖИ біздің өмірімізге кеңінен енген:

•&Բ;Мәтін және контент: ChatGPT, Claude сияқты жүйе­ле­р мақала жазып, код құ­­рас­тырады.

•&Բ;Сурет және графика: Midjourney сияқты бағдарла­ма­лар сөз арқылы сурет салады.

•&Բ;Күнделікті өмір: Смарт­фон­дардағы бет-әлпетті тану (Face ID), навигаторлар, он­­лайн-аударушылар мен ұсы­ныстар алгоритмдері. 

 

 

ЖИ АДАМ БАЛАСЫНА ҚАУІП ТӨНДІРЕ МЕ?

 

• Пайдасы: жұмысты жылдамдатады, адам қателесетін күрделі есептеулерді лезде шығарады, көп уақытты үнем­дей­ді.

• Қаупі: кейбір маман­дық­тардың жойылу қаупі, жалған ақ­параттың (дипфейк) көбеюі және деректердің құпия­лы­лығы.

Қытай үкіметі 2030 жылға дейін жасанды интеллектіге 150 миллиард доллар қаржы құюды мақсат етіп отыр. Сон­дай-ақ Қытай қаржыландырып отыр­ған жобалардың басым бөлігі Бейжің төңірегінде шоғырланған. («ҚазАқпарат»). Белгілі америкалық өнертап­қыш, SpaceX және Tesla ком­па­нияларының негізін қалаушы Илон Маск жасанды интеллект адамзатқа қауіп тудырады деп есептейді. Бұл туралы Fortune сайты жазды. «Роботтар жал­ған электрондық пошталарды пай­далана отырып, ақпарат және баспасөз релиздерін та­ратып, адамдарды ақпа­рат­пен басқара алады. Қалам – қан­жардан да күшті», – деді Илон Маск губернаторлардың ұлттық қауымдастығында өткен кездесуде. Масктың айтуынша, озық техника жасаумен айналысып жатқан адамдар жа­­сан­­ды интеллектінің осы сияқ­­­ты қауіптерін ескермей отыр. Сон­дықтан да ол осы са­лада мем­лекеттік рет­теу­лер­ді енгізу қа­жет деп есеп­тей­ді.

 

 

АЛАЯҚТАР ЖӘНЕ ЖИ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ 

 

Қазірдің өзінде жасанды ин­теллект әртүрлі үлгідегі қау­іп­­терде қолданылады, ал ки­­­бер­шабуылдардың саны жыл сайын артып келеді. 

Генеративті ЖИ көмегімен «зиян­кестер» жергілікті тілде айтарлықтай мәтіндер жасап, әлеуметтік инженерияға ең қауіпті қатер төндіріп отыр. «Зиян­кестердің» жасанды ин­тел­лектіні пайдалануындағы ең кең тараған басқа схема­ла­рының қатарында:

• Аутентификацияны ай­налып өту: дипфейк-технологиясы алаяқтарға селфи мен бейне негізіндегі тексерулер кезінде өздерін басқа пайдаланушы ретінде көрсету арқылы жаңа есептік жазбаларды тіркеуге және оларға қол жеткізуге көмектеседі.

• Корпоративтік электронды поштаны бұзу: жа­санды интеллект арқылы алаяқтар құрбандарды алдап, қаражатты өз бақылауындағы есептік жазбаға аударуға мәж­бүр етеді. Сондай-ақ телефон қоңыраулары мен онлайн кездесулер барысында бас директорлар мен басқа да басшылар бейнесіне ену үшін аудио мен бейне дипфейктері қолданылуы мүмкін.

• Өзгенің атын жамылып жасалатын алаяқтық: үлкен тілдік модельдер (LLM) негі­зін­де жасалған бағдарламалар алаяқтарға жаңа мүмкіндіктер ашады. Әлеуметтік желілердегі бұзылған немесе көпшілікке қолжетімді есептік жазбалардан алынған деректердің көме­гі­мен алаяқтар виртуалды ұр­лық және басқа да алаяқтық әре­кеттерде достар мен жа­қындарды алдау үшін өз­дерін құрбан ретінде көрсетулері мүмкін.

•&Բ;Беделді тұлғаларды бопсалау: ЖИ технологияларын атақты адамдардың, ықпалды тұлғалардың және басқа да танымал адамдардың әлеу­мет­тік желідегі есептік жаз­ба­ла­ры­ның жасанды немесе көшірме түрін жасау үшін қолдануы ық­тимал. Әсіресе «зиянкестер» жазылушыларды жеке ақпарат­та­ры мен ақшаларын бөлісуге тар­ту үшін дипфейк-бейне жариялаулары мүмкін.

• Жалған ақпарат тарату: киберқылмыскерлер жасанды интеллектіні жалған контент жасау үшін қолданып, сенгіш әлеуметтік желі пайдаланушыларын жалған есептік жазба­лар­ға тіркелуге алдап әкелуі мүмкін. Мұндай пайдаланушылар «зиянкестердің» басқа опе­ра­цияларының құралы болып кетуі мүмкін.

• Құпиясөзді бұзу: жа­­сан­ды интеллектінің негізіндегі құралдар санаулы секундтар ішінде корпоративтік желілер мен деректерге, сондай-ақ пай­даланушылар есептік жазбаларына қол жеткізу үшін есеп­­­тік деректер туралы ақпа­рат алуға қабілетті болып ке­­леді.

Жасанды интеллект мо­­де­лінің ақпаратын өңдеу жүйе­ні бұзу ықтималдығы не­месе оны LLM негізінде жұмыс істейтін бағдарламалар арқылы басқа адамдарға жіберу мүмкіндігіне байланысты пайдаланушы үшін қауіпті болып саналады.

 

 

ЖИ-ДІҢ АРТЫҚШЫЛЫҒЫ 

 

•&Բ;Пайдаланушыларды, қауіпсіздік топтарын және ЖИ негізіндегі қауіпсіздік құрал­да­рын оқыту үшін деректерді генерациялауға;

•&Բ;ұзақ және күрделі қауіп-қатер туралы есептерді са­рапшылар үшін жинақтап, оқи­­ға­ларға қатысты жылдам шешім қабылдауға ықпал етуге;

•&Բ;жұмыс процестерін тергеу және түзету үшін автоматтандыру арқылы қауіпсіздік ма­мандарының өнімділігін арт­тыруға;

•&Բ;үлкен көлемдегі дерек­тер­ді күмәнді әрекет белгіл­е­ріне тексеруге;

•&Բ;бұрыс баптаулардың ық­тималдылығын азайту үшін, түрлі өнімдерге енгізілген АТ-командаларының біліктілігін арттыруға көмек береді. 

 Білім беруде жасанды интеллектіні қолдану білім беру жүйе­сін модернизациялау және оның тиімділігін арт­ты­рудың жаңа перспективаларын ашады. Осы технологияларды дұрыс енгізу және қолдану біздің елімізде қолжетімді, икемді және сапалы білім алуға ықпал ете алады. ЖИ білім алу­шылардың үлгерімін бақылау, жеке оқу траекториясын жасау және автоматты бағалау жүйе­лерін енгізуде кеңінен қол­да­ны­лады. 

 

Тиыштық ХАКИМОВА, 

Компьютерлік&Բ;

ғылымдар кафедрасының доценті

 

Назгүл Закарянова,

 аға оқытушы