91��ý

Маржан Тұрсынғали – отандық ғылымның жаңа толқынының жарқын өкілі. 27 жасында диссертациясын сәтті қорғап, PhD докторы дәрежесін иеленген, болашағынан үлкен үміт күттіретін жас ғалым. Оның білім жолы нағыз сабақтастықтың үлгісі. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ қабырғасында бакалавриат, магистратура және докторантура сатыларын «Гидрология» білім беру бағдарламаcы бойынша үздіксіз әрі жемісті тамамдаған. 

– Сіз гидрология саласында білім алып, ғылыми жолды жалғастыру туралы нақты шешімді қашан қабылдадыңыз?

– 2016 жылы Әл-Фараби атын­дағы ҚазҰУ-дың география және табиғатты пайдалану факультетіне түсуді жоспарлап, мамандық таңдау бойынша кеңес алып, техникалық және гуманитарлық бағыттарды ұш­тастыратын саланы іздедім. Сол тұста «Гидрология» ма­мандығы ұсынылып, бұл сала су объектілерін зерттеумен ғана шектелмей, өлшеу, талдау, модельдеу және бас­қа­ру шешімдерін ғылыми н­е­гіздеумен байланысты екені тү­сіндірілді.

Ал ғылым жолын таңдауыма бакалавриаттағы алғашқы далалық тәжірибелерге қатысу, өзен жүйесін теориялық тұр­ғы­да ғана емес, нақты кеңіс­тік­те түсіну ықпал етті. Уақыт өте келе гидрологияның әлеуе­тін, оның су қауіпсіздігі, табиғи қауіп-қатерлер, антропогендік жүктеменің күшеюі, климаттық өзгерістер сияқты мәселе­лер­дің түйінін шешудегі рөлін ай­қын сезіндім. Сол себепті бакалавриаттан кейін магис­тра­турада, одан әрі докторантурада осы бағытта үздіксіз білім алып, таңдалған зерттеу тақырыбын тереңдетуді мақсат етіп қойдым.

– Докторантураны жоспарланған мерзімде сәтті аяқтауыңыздың себебі неде? 

– Оған бірнеше жүйелі факторлар әсер етті. Біріншіден, бекітілген жеке оқу жоспарына сай, білікті отандық ғылыми жетекшімен тұрақты жұмыс нәтиженің негізгі өзегі болды. Зерттеу жоспары алғашқы күн­дер­ден-ақ нақты міндеттерге бөлініп, семестрлік аттестаттау талаптарының уақтылы орындалуына ықпал етті. Әр кезең­нің нәтижесін алдын ала бекітіп отыру (мәліметтерді жинау, өңдеу, талдау, интерпретациялау, ғылыми мәтінді қалып­тас­тыру) уақтылы қорғауға жол ашты. Екіншіден, мен док­то­ран­тураға бакалавриат пен магистратурада қалыптасқан ғылыми іргетаспен келдім деуіме болады: әдіснамалық түсінік, мәліметтермен жұмыс істеу қағидаттары, ғылыми мәтін жазу тәжірибесі орныққан болатын. Үшіншіден, кафедра мен факультет тарапынан ұйым­дастырушылық-акаде­мия­лық қолдау да маңызды: ғы­лыми семинарлар, тал­қы­лаулар, кеңес беру және рәсім­деу процестерінің реттілігі уа­қытты жоғалтпай, жұмысты бір арнада ұстауға көмектесті. Нәтижесінде докторантурада білім алудың аяқталған жы­­лында (2025 ж.) дис­сер­та­ция­лық жұмысты сәтті қорғап, PhD дәрежесін алдым.

–  ��ылыми зерттеу жүргізу барысында ең көп қиындық тудырған факторларды атай аласыз ба?

– Ең көп қиындық туғызғаны – зерттеу объектісінің күр­де­лілігіне сай сапалы бастапқы мә­ліметтерді табу және оларды біріздендіру болды. Іле Ала­тауы­ның кіші таулы өзендерін (Қаскелең, Ақсай, Қарғалы, Үл­кен Алматы, Кіші Алматы, Тал­ғар, Есік, Түрген) қашық­тық­тан зондтау мәліметтері ар­­қылы талдау зерттеу мін­­дет­терінің бірі ретінде қойылған болатын. Мұндай өзендердің ар­насы тар әрі терең, динамикасы жоғары, ал қалалық ау­­мақ­­тарға жа­­қын­даған сайын ондағы ант­ро­по­гендік жүктеме күшейе түседі. Сондықтан ар­наның мор­фо­ло­гиялық өзге­ріс­терін сипаттауға мүмкіндік беретін кеңістіктік кескінделу мүмкіндігі жоғары суреттерді таңдау, бұлттылық/түсіру бұрышы және т.б. факторларды есепке ала отырып өңдеу біршама уақытты талап етті.

Философия докторы дәре­же­сіне іздену жолында кездес­кен қиындықтардың барлығы мен үшін уақытша сипатқа ие ке­дергілер. Себебі ғылыми зерт­теу – дайын жол емес, ізденіс барысында біртіндеп айқындалатын бағыт. Кей сәт­терде мәліметтерге қол жеткізу немесе оны өңдеу жоспар­лан­ған уақыттан ұзаққа созылса да, мақсатты нақты сақтап, жүйе­­лі түрде әрекет еткен кез­де кез келген түйіннің шешімі та­былады: бірде қосымша мә­лі­мет көздеріне қол жеткізу мүмкін болады, бірде өңдеу тә­сілі оңтайланады, кейде мә­селені басқа қырынан қарау жаңа мүмкіндікке жол ашады. Сондықтан ең маңыздысы – ғылыми тежеліске бой ал­­дыр­май, тұрақты еңбек пен та­­­бан­дылықты сақтап, әр ке­­дергіні оң тәжірибе ретінде қа­былдай білу.

– Диссертациялық жұмысыңызда зерттеген тақырыптың қазіргі ғылыми және практи­калық маңызы неде?

– Диссертациялық жұмыс «Іле Алатауы өзендерінің эро­зия­лық-арналық жүйелеріне қоршаған орта өзгерістерінің ықпалын зерттеу» тақыры­бын­да орындалды. Бұл жұ­­мыс­тың өзектілігі – зерттелген өзендердің бір бөлігі қалалық және қала маңындағы аумақтар арқылы ағып өте­тін­дігімен байланысты. Қалалық аумақтар­дың алып жатқан аудандарының кеңеюі барысында арна мен жайылманың табиғи режимі өзгеріп, жаға­лау­ларды бекіту, арналарды қалыптандыру, су әкету және кәріз жүйелерін орнату сияқты шешімдерде ғылыми негіз­дел­ген нәтижелер аса қажет болады.

��ылыми тұрғыдан алғанда, эрозиялық-арналық жүйеле­р­дің уақыт пен кеңістік бойынша трансформациясын ГАЖ және қашықтықтан зондтау мәлімет­те­рі негізінде бағалау – гидрология саласы үшін қазіргі таң­дағы маңызды бағыттардың бірі. Практикалық тұрғыдан алғанда, арналық өзгерістерді түсіну мен болжау қалалық аумақтардың қауіпсіз дамуына, су ресурстарын тиімді пайдалану мен басқаруға, табиғи қауіп-қатерлерге (жағалау эрозиясы, арна тұрақсыздығы, су тасқыны қаупі) бейімделуге нақты негіз береді.

– PhD докторантурасы сізге кәсіби жағы­нан ғана емес, тұлға ретінде бойыңызда қандай қасиеттерді қалыптастырды?

– Бұл академиялық кезең мені ең алдымен тәртіпке, та­бандылыққа және қол жет­кі­зілген әр нәтижеге жауап­кер­шілікті алуға үйретті. ��ылыми жұмыс – ұзақ қашықтыққа ба­ғытталған марафон сияқты: кейде нәтиже бірден көрін­бей­ді, бірақ тұрақты еңбек ету­ді қажет етеді.

Тұлғалық тұрғыда менде шы­дамдылық, сынды қабылдай білу және мұндай кері бай­ла­ныс­ты жаңа мүмкіндіктің көзі ретінде көру, уақытты басқару және оны ұтымды пайдалануға басымдық қою, әр сәтсіздікті тәжірибе ретінде қабылдап, қайта әрекет ету сияқты қа­­сиет­тер күшейді. Ең бастысы – ғылыми дәлдік пен акаде­мия­лық адалдықты ішкі қағида ретінде ұстану қалыптасты.

– ��ылыми зерттеу барысында күтпеген нәтиже немесе сәтсіз­дік­ті қалай шештіңіз?

– Түрлі сәтсіздіктер мен теріс нәтижелерге тап болған сәт­терде мен оларды қателік ретінде емес, зерттеу бары­сын­дағы маңызды белгі ретінде қабылдадым: мәселе бастапқы мәліметтерде ме, әлде таң­дал­ған әдісте ме?

Іс жүзінде мұндай мәселе­лер­ді шешуге мына қадамдар көмектесті: алдымен ғылыми жетекшімен қалыптасқан жағ­дай­ды жан-жақты талқылап, ық­тимал себептерді нақтылау; бастапқы мәліметтерді қайта тек­серу (сапасы, толықтығы, уа­қыттық сәйкестігі, өлшем бір­ліктері мен кеңістіктік дәл­ді­лігі); қа­жет болған жағдайда па­рамет­рлерді түзетіп, балама әдістерді сынау арқылы нә­тижені салыстыру. Сонымен бірге зерттеу қарқынын бәсең­де­тіп алмау үшін жұмысты мүлде тоқтатпай, диссерта­ция­ның басқа міндеттеріне фокус­ты уақытша ауыстыру да тиім­ді болды: бұл уақытты ұтым­­ды пайдалануға, әрі мә­селеге кейін жаңа көз­қа­рас­пен қайта ора­луға мүмкіндік берді.

– ��ылым жолына түскен жас зерттеушілер жиі жіберетін қателік қандай?

– Жиі кездесетін қате­лік­тер­дің бірнешеуін атауға болады: та­қырыпты тым ауқымды алу – мақсат бұлыңғырланып, ша­шыраңқы нәтижеге қол жет­кізу ықтималдығы жоғары; әдісті мақсаттан бұрын таңдау – «мынадай тәсіл бар екен» деп, зерттеу логикасын соған икемдеу; бастапқы мәлімет сапасын бағаламау – сапасыз мәлімет ең мықты әдісті де әлсіретеді; уақытты жоспарламау – әсіресе ғылыми жарияланым мерзімін ескермей қалдыру; кері байланысты елемеу немесе кері­сін­ше, сыннан қорқып тоқтап қалу. Бұл қателіктерге бой ал­дыру қалыпты құбылыс, бі­рақ ерте түзетсе ғылыми жол әлдеқайда жеңіл әрі тиімді болады.

– Гидрология саласына енді қадам басып жатқан студенттер мен жас мамандарға қандай кәсіби және академия­лық кеңес берер едіңіз?

– Ең алдымен ғылыми-тео­риялық іргетасты берік қылуды ұсынар едім: гидрология са­ласындағы негізгі ұғымдар, қағидаттар – кейінгі барлық тақырыптық жұмыстардың тірегі. Екіншіден, мәлімет­тер­мен жұмыс істеу мәдениетін ер­те қалыптастыру: өлшеу мен мәлімет сапасы, кеңістіктік мәліметтердің дәлдігі, қателік көздері мен белгісіздікті баға­лау – кәсібиліктің басты өлшемі. Үшіншіден, цифрлық технологияларды игеру: ГАЖ, қашық­тық­тан зондтау, мәліметтерді өңдеуді автоматтандыру. Бұл ғылымға қадам басушының мүмкіндігін кеңейтеді әрі еңбек нарығында да, ғылымда да бәсекеге қабілетті етеді. Төр­тін­шіден, ғылыми жазуды да­мыту: ойды жүйелеу, дәлелді мәтін құру, нәтижені түсінікті беру – нағыз зерттеушінің ма­ңызды дағдысы.

Қорытындылай келе айтарым, гидрология – қоғамға тікелей қызмет ететін сала. Су қауіпсіздігі, табиғи қауіп-қатер­лер мен тұрақты даму мәсе­ле­лерінде сіздің біліміңіз нақты шешімдерге әсер етеді. Сон­дық­тан қызығушылықпен бірге, жауапкершілікті қатар ұстауды кеңес беремін.

Диана ЕРЛАН,

география және 

табиғатты пайдалану факультетінің студенттік ғылыми қоғамының 

төрайымы