Адам – мемлекеттің басты құндылығы: жаңа Конституция философиясыFarabi University

91ý

Адам – мемлекеттің басты құндылығы: жаңа Конституция философиясы

3 ақпан 2026
Адам – мемлекеттің басты құндылығы: жаңа Конституция философиясы

Конституциялық реформа бойыншакомиссиясының Қазақстан Республикасының жаңаКонституциясының жобасын дайындап, ұсынуыелдің дамуындағы маңызды қадам деп санаймын. Бұл қадам лемдегі демократиялық үдерістерге сай келеді жне оның қағидаттарын нығайтуға, адамқұқықтарын қорғауға жне мемлекеттік басқарудыңинституционалдық негіздерін жетілдіругебағытталған. Абай Құнанбайұлының «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» жазғанындай, адам құндылығы кез келген прогрессивті қоғамның өзегінде болуы керек екенін атап өтеді.

Құжаттың кең қоғамдық талқылау арқылыдайындалғаны ерекше маңызды деп есептеймін, өйткені, әзірлеу үдерісінде азаматтардың, саясипартиялардың, сарапшылардың жне қоғамдықұйымдар өкілдерінің ұсыныстары ескерілген. e-Otinish жне eGov сияқты мемлекеттік цифрлықплатформалар арқылы екі мыңнан астам бастамаұсынылған, сәйкесінше бұл үдеріске қоғамныңжоғары дәрежеде қатысқандығын көрсетеді.

Осы конституциялық реформа туралы ел президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Қызылордақаласында өткен Ұлттық Құрылтайдың 5-ші отырысында млімдеген болатын. Мұндағы негізгіөзгерістердің бірі - бес жылдық мерзімгепропорционалды жүйе бойынша сайланатын 145 депутаттан тұратын бір палаталы парламентке - Құрылтайға көшу. Бұл саяси партиялардың рөлінкүшейтіп, азаматтардың мүдделерінжауапкершілікпен қорғауды қамтамасыз етуі керек. Менің ойымша, жаңа Конституция жобасындамемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде адамқұқықтары мен бостандықтарына ерекше назараударылады. Негізгі Заңда жеке тұлға - оның өмірі, құқықтары жне қадір-қасиеті мемлекеттіксаясаттың негізгі бағыты ретінде бекітілген. Бұлмемлекеттік мүдделердің басымдығынан жекемүдделердің басымдығына ауысуды білдіреді жнесот қорғауын күшейтуді, мемлекеттік органдардыңрекеттеріне шағымдану тетіктерін кеңейтуді жнеүкіметтің жауапкершілігін арттыруды көздейді.

Сондай-ақ, мемлекеттіліктің негізгіқағидаттарынегемендікті, туелсіздікті, аумақтықтұтастықты жне біртұтастықты бекіту маңыздыдеп санаймын. Бұл ережелер ұлттық қауіпсіздікті, саяси тұрақтылықты қамтамасыз етуге жне елдісыртқы жне ішкі қауіптерден қорғауғабағытталған.

Адами капиталды дамытуға баса назараударылған, білім беру, ғылым, мдениет жнеинновациялар Қазақстанның тұрақты дамуы мен бсекеге қабілеттілігіндегі стратегиялықфакторлары болып саналады. Осы тұрғыдаАбайдың ұлттық прогрестің негізі ретінде үздіксізбілім алуға жне өзін-өзі жетілдіруге шақыратын«ылым таппай мақтанба» деген сөздері ерекшеөзекті, яғни бұл салалардың конституциялықбекітілуі білім экономикасын дамыту жнеинновациялық қызметті қолдау үшін негіз болады.

Мен цифрлық ортада азаматтардың құқықтарынқорғауды реттейтін нормалардың пайда болуын да маңызды деп санаймын. Жеке деректерді қорғау, ақпараттық қауіпсіздік жне онлайн құпиялылықмселелері алғаш рет Конституциялық деңгейдеқарастырылуда. Бұл құқықтық жүйенің заманауицифрландыруға бейімделуін жне электрондықүкіметтің дамуын көрсетеді.

Жобадағы маңызды жаңалықтарға вице-президент лауазымын құру жне заң шығарубастамасы құқығы бар жоғары кеңесші орган - Қазақстан Заң кеңесін құру да кіреді. Бұлөзгерістер мемлекеттік басқарудың тиімділігінарттыруға жне қоғамның қатысу тетіктерінкеңейтуге бағытталған.

Жалпы алғанда, жаңа Конституция жобасы жан-жақты жне прогрессивті деп санаймын. &ܴ;Ел боламын десең, бесігіңді түзе» деп Абай атамыз айтқандай, дл осы Конституцияның жаңартылуыбүгінде ділетті, құқықтық жне заманауи мемлекетқұру жолындағы қадам ретінде қарастыруғаболады.

 

Андабаева Гульмира Кенжегалиевна,

э.ғ.к., доцент-зерттеуші,

Экономика кафедрасы,
Экономика жне бизнес жоғары мектебі,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ