Шығыс ғұламасыFarabi University

91ý

Шығыс ғұламасы

4 мамыр 2026
Шығыс ғұламасы

Алматыда 1973 жылы қыркүйек айында Азия-Африка жазушыларының бесінші конференциясы өтті. Он күнге созылған жиынға 100-ден аса елдің өкілдері қатысты. Форумға тек Азия-Африка елдерінен ғана емес, Еуропа, Америка құрлықтарынан көптеген өкілдер жиналды. Аталмыш форумның тарихы 1958 жылғы күзден басталады. Сол жылы Ташкент қаласында аталған форумның тұңғыш конференциясы өтеді. Бұл туралы «Білім және еңбек» журналының 1973 жылғы тамыз айындағы нөмірінде Қазақстан жазушылар одағы басқармасының секретары Қалаубек Тұрсынқұлов жазған. Мақалада автор: «Конференцияның бір күні Шығыстың екінші ғұламасы аталған ұлы ғалым Әбу Насыр әл-Фарабиге арналмақ. Бұл күні қонақтар республика ылым академиясында болып, Фараби туралы сұхбаттасады, қаланың көрікті жерінің бірінде ұлы ғалым атындағы демалыс орны белгіленбек», – деп атап өтеді. 

Әдебиет зерттеушісі Мұха­мед­жан Қаратаев «Қа­зақ­стан коммунисі» журналының 1973 жылы №9 санында жа­рия­ланған «Екі континент жа­зу­шы­ларының үлкен жиыны» атты мақаласында: «Алматы кон­фе­ренциясының бір күні біздің жерлесіміз, Шығыстың ұлы эн­ци­клопедист ғалымы, «Екінші Аристотель» атанған Әбу На­сыр әл-Фарабидің туғанына 1100 жыл толу құрметіне ар­на­лады. Бұл қазақ халқы үшін үл­кен абырой», – деп мақ­та­ныш­пен жазады. 
1973 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінің №37 7 қыркүйек күнгі шығарылымында: «Алды­мыз­да­ғы 9 сентябрьде, таңертеңгі сағат 11-де Қазақ ССР ылым академиясының үлкен кон­фе­ренц-залында Шығыстың ұлы ойшыл ғалымы Әбу Насыр әл-Фарабиге арналған мәжіліс ашылады. Оны Қазақ ССР Ғы­лым академиясының пре­зи­диумы мен Азия және Африка елдері жазушыларының ха­лық­аралық V конференциясын өт­кі­зу жөніндегі Совет комитеті өткізеді. Мәжілісте ұлы ғұлама туралы арнаулы баяндамалар жасалады, конференция деле­гат­тары сөйлейді», – деп ха­бар­лама жарияланады. 
Газеттің аталған нөмірінде Еркеболат Бекмұхаметов пен Садық Қасимановтың «Ғалым­ның дүниетанымы» атты ма­қа­ласы жарияланады. «Оның өл­мес-өшпес еңбектері мен жа­­сампаз есімін бүкіл дү­ние­жүзі халықтары арада мың жыл өткеннен кейін де еске алып отыр. Бұл – көпұлтты Совет Одағы халықтары үшін, оның ішінде Фарабидің туған жері қазақ даласы үшін үлкен ме­рей», – деп қорытындылайды ма­қала авторлары. Осы жыл­дары «Қазақ әдебиеті» га­зе­тінің бас редакторы Сырбай Мәуленов еді. Сондай-ақ га­зеттің осы нөмірінде суретші Сахи Романовтың қазіргі уа­қытта ұмыт болған Фараби бей­несі жарияланыпты. Бұл ту­ралы ақпаратты «Казах­стан­ская правда» газетінің 11 қыр­күйектегі №213 санынан кез­дестірдік. «Живописный обзор аль-Фараби» деп аталатын ша­­ғын ақпараттық материалда автор А.Сабиров әл-Фарабидің бұл бейнесін суретші Сахи Романов Ақжан Машановтың елеулі көмегі арқылы салғанын жазған екен. Сахи Романов әл-Фарабидің бейнесін салған туындысына екі жыл уақытын кетіріпті. Туынды үшін әл-Фа­ра­бидің туған жері Отырарда бірнеше рет болды деп жа­зады. Сондай-ақ аталған ба­сы­лымның сол нөмірінде «День памяти великого мыслителя» атты көлемді мақала жария­ла­нады. 
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1973 жылғы жұма, 14 қыр­күй­ек­­­­тегі №38 шыға­ры­лы­мы­ның басты мақаласы «Ұлы ой­шыл­ды еске түсіру күні» деген та­қырыппен жарияланды. Ма­қа­ланың дерекккөзі ретінде КазТАГ көрсетілген. Айта ке­те­йік, осы тақырыппен мақа­ла­лар­ды сол кездегі «Казах­стан­ская правда» газеті (11 қыр­күйек №213 «День памяти ве­ликого мыслителя» атауы­мен), «Со­циа­листік Қазақстан» газеті (№213 11 қыркүйек, 1973), «Ле­нин­шіл жас» газеті (№179 11 қыр­күйек, 1973 жыл) басты мақала ретінде жа­рия­лайды. 
«Қазақ ССР ылым ака­де­мия­сының үлкен конфе­ренц-залында 9 сентябрьде ака­де­мия ғалымдары мен Аз­ия-Африка елдері жазу­шы­ла­рының V конференциясына қатысушылардың мәжілісі бол­ды. Ол Шығыстың ұлы ғалымы Әбу Насыр әл-Фарабиді еске тү­сіруге арналды», – деп жа­зады.
Бабажан Ғафуровтың «Қа­зақ әдебиеті» газетінің 1973 жылғы №39 нөмірдегі шығары­лы­мындағы «Қымбат мұра» ма­қаласында «Философия ғы­лымында әл-Фарабидің орны өзгеше. Ол Аристотельдің фи­лософиясын әр алуан мисти­ка­лық қоспалардан арылтып, одан әрі дамытты. Ұлы ғұлама әл-Фараби туғаннан бері 1100 жылдан асты. Сөйте тұра, біз оған өзіміздің бүгінгі бір за­ман­дасымыздай зер саламыз. Сонда біз оның бүкіл өмірі мен еңбегінен тамаша гуманисті, адамдар арасындағы достық жаршысын, ғылым мен адам ақыл-ойының ұлы бағалау­шы­сы мен мұрагерін көргендей боламыз», – деп жазады.
«Әл-Фараби – ұлы ойшыл, гу­манист. Ол мәдениет пен ғы­лымға жан-жақты және жемісті үлес қосты. Адам рухының бос­тандығы мен гуманизмнің ізгі заңдары жолындағы, адам баласын рухани жағынан ағар­ту жолындағы күрес – әл-Фа­раби шығармашылығының не­гізгі түйіні», – дейді мәжілісте баяндама жасаған Қазақ ССР ылым академиясының кор­рес­пондент-мүшесі А.Қа­сым­жа­нов. 
1975 жылы 9 қыркүйекте Мәс­кеуде Әбу Насыр әл-Фара­би­дің 1100 жылдық мерекесіне арналған халықаралық ғылыми конференция өтті. Бұл туралы «Социалистік Қазақстан» га­зеті 1975 жылғы 11 қыркүйекте №212 нөмірінде жазады. 
Совет және шетел ғалым­да­рының баяндамалары мен сөйлеген сөздерінде әл-Фа­ра­бидің әлемдік өркениетке қос­қан үлесі, оның филосо­фия­лық, әлеуметтік-саяси, эти­­калық және эстетикалық көзқа­рас­тары, жаратылыс-ғы­лыми және математикалық мұ­ралары баяндалған. Әл-Фа­ра­бидің мерекесіне арналған салтанат Алматыда сол жыл­дың 11-13 қыркүйегі ара­лы­ғын­да жалғасқан. 
«Лениншіл жас» газетінің 1975 жылғы №179 санында Әнуар Әлімжанов «Ғұлама» атты мақаласында: «Қазір көне ке­р­­уен жолдары ұмыт қалды, транспорт та, мемлекеттер ше­­каралары да бөлек. Басқа уақыт, басқа өмір. Менің әл-Фараби ізімен жүрген сапарым да басқаша түзілген», – деп ұлы ойшылдың ізімен шыққан сая­хатынан естеліктерін жаза­ды. 
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1975 жылғы №37 шығары­лы­мын­да «1975 жылы аса көрнекті ғалым-ойшыл Әбу Насыр әл-Фарабидің 1100 жылдық мере­ке­лік тойын өткізуге және оны мәңгі есте қалдыруға байла­ныс­ты Қазақ ССР Министрлер Советі арнайы қаулы қабыл­дады. 
Әл-Фарабидің есімі Шым­кент педагогика мәдениет инс­ти­туты мен Түркістан қала­сын­дағы №386 жалпы білім беретін орта мектепке беріліп, олар бұдан былай Әбу Насыр әл-Фа­раби атындағы Шымкент пе­да­гогика мәдениет институты және Әбу Насыр әл-Фараби атындағы №386 жалпы білім бе­ретін орта мектеп деп ата­латын болды.
Алматының бір көшесіне Әбу Насыр әл-Фарабидің есі­мін беру жөніндегі мәселені ше­шу Алматы қалалық атқару комитетіне тапсырылды. Аста­на­да сонымен қатар Әбу Насыр әл-Фарабиге ескерткіш ор­на­ты­­латын болады», – деп қау­лы­ны жариялайды. Кейін ҚазССР Министрлер Каби­не­тінің №629 қаулысымен 1991 жылы 23 қа­занында Қазақ мем­ле­кет­тік университетіне ұлы фи­ло­соф, энциклопедист ға­лым әл-Фа­рабидің есімі бе­ріліп, 1993 жыл­­дың 9 қаңта­рын­дағы №1059 ҚР Тұңғыш Пре­зиденті Н.Ә.Назарбаевтың қау­лы­сы­мен әл-Фараби атын­да­ғы Қа­зақ мемлекеттік ұлттық уни­вер­ситеті деп аталды. Үкі­­­меттің 2022 жылғы 25 шілдедегі қау­лысымен ҚазҰУ-ға зерттеу университеті мәр­тебесі берілді және ҚазҰУ-дың 2022-2026 жыл­дарға арналған Даму бағ­дарламасы бекітілді.
Жетекші ұлттық универси­тет­ке әл-Фараби есімінің бе­рілуі бұрынғы ата-баба­ла­ры­мыздың мәдениеті мен тарихи ғибраттарын студент жастарды тәрбиелеуде және барлық жас ұрпаққа Отанға деген сүйіс­пен­шілік рухында білім беруде аса зор мәнге ие. 
Республикалық әл-Фараби ғылыми-зерттеу және оқу-әдіс­­темелік орталығы 1993 жы­лы 1 қаңтарда ҚР Білім минис­тр­лігінің 1992 жылы 21 қа­­зандағы №407 бұйрығы мен 1992 жылы 14 қазандағы Ғы­лы­ми кеңес шешіміне сәйкес ашылды.
Орталықтың негізгі қызметі әл-Фараби және басқа да көр­­­некті қазақ ғалымдары мен ой­шылдарының еңбек­те­рін жан-жақты зерттеу және ол шы­ғар­маларды оқу үрдісі мен ғылыми зерттеулерде ке­ңі­нен қолдану тұрғысында жұ­мыстар жүргізу болып са­на­лады. 
Әл-Фараби мұрасына деген әлемдік ғылыми қауымдастық үнемі белсенді жұмыстар үс­тін­де. Мәселен, Иран Ислам Рес­публикасы Саңлақтар мұ­ра­сы қоғамының ұсынысымен 2021 жылдың 21 қарашасында (Иран күнтізбесі бойынша 1400 жыл, абан айының 30-жұлдызы) Иранда тұңғыш рет ресми түр­де «Әл-Фараби күні» ретінде күн­тізбеге енгізді. Содан бері Иран ғалымдары мен ғылыми қауымдастығы бұл күнді атап өтіп келеді. Ал Әл-Фараби кү­нін атап өту дәстүрінің негізі ең алдымен Қазақстанда қалан­ған болатын. Бірақ арада жыл­дар өтіп, ұмыт қалған жайы бар. Біз бұл мақалада мерзімді басылымдардағы дүркін-дүр­кін жарияланған көлемді ақ­па­раттар мен мақалалардың не­гізінде 1973 жылы қыркүйек айы­ның 9-шы жұлдызы бірінші рет Әл-Фараби күні ретінде ата­лып өткенін, ол мәжілістен кейін 1975 жылы ғұламаның 1100 жылдық мерейтойы алғаш рет кең көлемде тойланғанын айтқымыз келді. Бұл ұлы ой­шылға өз туған жерінде ғалым­дар­дың ізденістері мен табан­ды­лығы нәтижесінде жасалған алғашқы қадам әрі қазіргі фа­рабитану мектебінің негізгі іргетасына айналды. Араға та­лай жылдар салып, өткен күзде Әл-Фараби күнін университет қабырғасында атап өттік. Бұл игі дәстүрді алдағы уақытта да жалғастыратын ойымыз бар. 
Алдағы уақытта бұл күн 1160 жылдығы жақындап қал­ған бабамыздың мерейтойын­да барынша жоғары деңгейде өтетіне сенімдіміз. Бұл тұрғыда университетімізде философия және саясаттану факультеті Фи­лософия кафедрасы және Ағын Қасымжанов негізін қа­лаған Әл-Фараби орталығы кешенді зерттеулерді жал­ғас­тырып, мәдени-шығар­ма­шы­лық кеңістікте ауқымды ша­ра­лар өткізуге дайын. 

Әсет ҚҰРАНБЕК,
философия ғылымының кандидаты, қауымдастырылған профессор

Досжан БАЛАБЕКҰЛЫ,
Философия кафедрасының доценті міндетін атқарушы, 
PhD